Frankrijk stedelijk geweld is inmiddels de omschrijving die de Franse autoriteiten zelf gebruiken voor de ontsporing van de protesten. In Nederland houdt de NOS opvallend lang vast aan woorden als scholieren, studenten en scholierenprotesten. Dat zou nauwelijks opvallen wanneer het alleen ging om spandoeken, bezette schoolpleinen en boze jongeren die beter onderwijs eisen. Alleen hebben we dat stadium inmiddels wel gehad.
Er zijn scholen in brand gestoken, politiemensen en hulpverleners raakten gewond en er vonden op grote schaal arrestaties plaats. Ook werd in Marseille een brandweerwagen aangevallen, geplunderd en in brand gestoken. Toch blijft in de Nederlandse berichtgeving de oorspronkelijke identiteit van de demonstranten nadrukkelijk aanwezig. Alsof het voor de ernst van een brandstichting nog interessant is of de verdachte de volgende ochtend eigenlijk wiskunde had.
Daar begint de woordkeuze van de NOS te wringen.
Een studentenprotest kan veranderen in een rel
De protesten begonnen rond het Franse onderwijs en natuurlijk doen daar echte scholieren en studenten aan mee. Dat hoeft niemand te ontkennen. Het betekent alleen niet dat iedere gebeurtenis die daarna plaatsvindt voor eeuwig onder het kopje scholierenprotest moet blijven vallen.
Een demonstratie kan ontsporen. Een vreedzame demonstrant kan naast een relschopper staan zonder zelf een relschopper te zijn. Omgekeerd wordt iemand die brand sticht niet journalistiek beschermd door het feit dat hij misschien óók scholier is.
De Franse regering lijkt het inmiddels in ieder geval anders te benoemen. Daar wordt gesproken over stedelijk geweld. De NOS meldt ondertussen dezelfde brandstichtingen, arrestaties en gewonden, maar blijft de gebeurtenissen nadrukkelijk verbinden aan scholieren en studenten.
Nieuwsfeiten schreef daar eerder over in Frankrijk staat in brand, maar bij NOS heet het ‘onrust rond scholierenprotesten’.
Het merkwaardige is dus niet dat de NOS de feiten verzwijgt. Veel ervan staan gewoon in de artikelen. Het probleem zit in de verpakking. Wie een verhaal opent met scholierenprotesten geeft de lezer een ander beeld dan wie opent met grootschalig geweld en vervolgens uitlegt dat dit ontstond tijdens onderwijsprotesten.
Beide kunnen feitelijk waar zijn. Ze vertellen alleen niet hetzelfde verhaal.
De brandweerwagen had vermoedelijk geen mening over het onderwijs
In Marseille werden brandweerlieden belaagd en moest een voertuig worden achtergelaten. Vervolgens werd die wagen geplunderd en in brand gestoken. Elders waren er confrontaties met politie en andere vormen van geweld.
Op zo’n moment wordt de voortdurende nadruk op studenten bijna komisch, ware het niet dat hulpverleners de rekening betalen.
Wie vreedzaam protesteert tegen slecht onderwijs verdient geen verdachtmaking. Daar gaat het ook helemaal niet om. Het gaat erom dat iemand die geweld gebruikt op dat moment beter kan worden omschreven aan de hand van zijn gedrag dan aan de hand van zijn opleiding.
Bij een bankoverval meldt het journaal tenslotte ook niet dat een verdachte administratief medewerker is. Wanneer iemand een brandweerman belaagt, hoeft zijn eventuele studentenkaart evenmin het belangrijkste journalistieke kenmerk te zijn.
Op het Malieveld wist men de etiketten wel te vinden
Nieuwsfeiten wees eerder op de verschillende manier waarop demonstraties worden omschreven. Bij Extinction Rebellion blijft de term klimaatactivisten doorgaans overeind, ook wanneer wegen bewust worden geblokkeerd. Rond het Malieveld bleek het politieke etiket extreemrechts veel gemakkelijker zijn weg naar koppen en berichten te vinden.
Daarover schreven we eerder in Bij XR heet je activist, op het Malieveld ben je extreemrechts.
Daarmee is niet gezegd dat geweld van rechtse demonstranten moet worden verzacht. Precies het tegenovergestelde. Wie een agent aanvalt, vuurwerk gooit of vernielingen pleegt, moet daarop worden aangesproken. Alleen zou die journalistieke meetlat niet afhankelijk moeten zijn van de politieke achtergrond van de mensen die ervoor staan.
Bij rechts geweld blijkt het Nederlandse medialandschap uitstekend in staat om politieke achtergrond, ideologie en extremisme te benoemen. In Frankrijk blijven bij ernstig geweld de woorden scholieren en studenten opvallend prominent aanwezig. Dat verschil mag best eens worden uitgelegd.
En dan die discussie over moslimjongeren
Op sociale media wordt veel harder gesproken. Daar worden relschoppers regelmatig aangeduid als moslimjongeren of jongeren met een migratieachtergrond. Wie de beelden ziet, begrijpt waarom die discussie ontstaat, maar beelden leveren geen betrouwbare administratie van afkomst of religie.
Nieuwsfeiten gaat daarom niet beweren dat alle relschoppers moslim zijn. Daarvoor ontbreekt de onderbouwing.
Daarmee is de discussie over achtergrond echter niet verboden verklaard. Wanneer politie, justitie of degelijk onderzoek informatie heeft over de achtergrond van aangehouden verdachten, behoort een journalist daar gewoon naar te kunnen kijken. Misschien blijkt er een patroon, misschien ook niet. Dat is nu juist waarom je onderzoek doet.
Wat niet overtuigt, is de merkwaardige situatie waarin Nederlandse media bij sommige onderwerpen tot achter de komma willen weten welke ideologische stroming iemand vertegenwoordigt, terwijl afkomst en achtergrond bij andere maatschappelijke problemen ineens nauwelijks relevant lijken.
Feiten worden niet racistisch doordat de uitkomst ongemakkelijk is. Ze worden evenmin waar doordat iemand ze graag wil geloven.
De NOS is opvallend voorzichtig wanneer het uitkomt
De publieke omroep beschikt bepaald niet over een beperkte woordenschat. Extreemrechts, radicaalrechts, activist, nationalist, populist en klimaatactivist verschijnen zonder grote taalnood in de berichtgeving wanneer redacties die begrippen relevant vinden.
Daarom valt het juist op wanneer die precisie elders verdwijnt.
Nieuwsfeiten behandelde dat eerder in Mediaframing Malieveld: geweld maakt niet iedereen extremist. Ook daar was het uitgangspunt eenvoudig: maak vreedzame demonstranten niet verantwoordelijk voor geweld dat anderen plegen.
Diezelfde regel beschermt Franse scholieren. Wie vreedzaam voor beter onderwijs demonstreert, hoeft niet met relschoppers op één hoop te worden gegooid. Maar die regel werkt twee kanten op. Gebruik scholieren en studenten ook niet als een journalistieke paraplu waaronder geweld een vriendelijker karakter krijgt.
Een relschopper kan student zijn. Een student kan relschopper worden. Het ene woord vertelt wat iemand in het dagelijks leven doet, het andere wat hij tijdens een rel doet. Bij een nieuwsbericht over geweld lijkt dat laatste toch net iets relevanter.
Het probleem zit in de verpakking
Dat de NOS de gewonden, arrestaties en brandstichtingen wel degelijk vermeldt, maakt de kritiek niet overbodig. Het maakt haar juist interessanter.
Framing bestaat zelden uit het volledig verzwijgen van feiten. Veel vaker gaat het om de selectie en presentatie ervan. Welke informatie krijgt de kop? Welke woorden staan in de eerste alinea? Wat wordt hoofdzaak en wat wordt achtergrond?
Nieuwsfeiten schreef eerder over die werkwijze bij NOS en het kunstje van nette framing.
Daar zit ook nu de irritatie. Je kunt bijna tweeduizend arrestaties noemen en toch een tam verhaal produceren wanneer de lezer voortdurend wordt teruggebracht naar scholierenprotesten. Je kunt brandstichting vermelden en haar tegelijkertijd onderbrengen bij het keurige woord onrust.
Niets hoeft letterlijk onwaar te zijn om toch een merkwaardig beeld op te leveren. Dat begrijpen journalisten uitstekend. Anders zouden redacties geen uren vergaderen over koppen en woordkeuze.
De NPO hoeft niet rechts te worden
Kritiek op de NOS wordt gemakkelijk afgedaan als het zoveelste rechtse gemopper over de publieke omroep. Dat is comfortabel, want dan hoef je de inhoud niet meer te bespreken.
De NOS hoeft helemaal niet rechts te worden. Nederland heeft al voldoende media en opiniemakers die graag vertellen wat de lezer moet vinden. Van een publieke nieuwsvoorziening mag iets anders worden verwacht: dezelfde journalistieke maatstaf, ongeacht welke groep toevallig onderwerp van het nieuws is.
Wanneer rechtse relschoppers geweld gebruiken, noem het geweld. Wanneer klimaatactivisten strafbare feiten plegen, benoem die eveneens. Wanneer deelnemers aan Franse scholierenprotesten brand stichten en hulpverleners aanvallen, hoeft hun schoolinschrijving niet als verzachtende verpakking om het verhaal te blijven hangen.
Dat is geen rechts standpunt. Het is een vrij elementaire journalistieke eis.
Misschien ligt het wantrouwen niet alleen aan de kijker
De NPO maakt zich geregeld zorgen over dalend vertrouwen in traditionele media. Sociale media, desinformatie en polarisatie krijgen daarbij begrijpelijk veel aandacht. Alleen ontstaat wantrouwen niet uitsluitend buiten de redacties.
Mensen zien dezelfde beelden als journalisten. Ze zien brandende voertuigen, confrontaties en grote politie-inzet. Daarna lezen ze woorden als onrust, scholieren en studenten. Wanneer dat verschil vaak genoeg terugkomt, ontstaat vanzelf de indruk dat gebeurtenissen eerst door een ideologisch vergiet moeten voordat ze op het achtuurjournaal belanden.
Of die indruk terecht is, zou de publieke omroep zich meer moeten aantrekken dan de politieke kleur van degene die de vraag stelt.
Scholieren die vreedzaam demonstreren zijn scholieren en demonstranten. Mensen die geweld plegen zijn verantwoordelijk voor dat geweld. Wie een brandweerwagen in brand steekt, wordt niet minder een relschopper omdat hij maandag mogelijk weer in de schoolbanken zit.
De Franse overheid spreekt inmiddels over stedelijk geweld. De NOS kent de beelden, de arrestaties en de gewonden en publiceert daar zelf over. Dan wordt het tijd dat ook de woordkeuze gelijke tred houdt met de werkelijkheid: niet harder dan de feiten toelaten, maar vooral ook niet zachter.
Volg ons op Twitter: Nieuwsfeiten.com
Bluesky: Nieuwsfeiten
Luister naar opiniestukken via Florida Radio Rotterdam.
