Coronacritici:- Vier jaar na het einde van de coronamaatregelen lijkt er iets te verschuiven in het publieke debat. Mensen die tijdens de coronacrisis kritiek hadden op het beleid werden jarenlang vaak samengevat onder één woord: “wappie”. Een makkelijk label, want zodra iemand in een hokje zit, hoeft niemand meer serieus naar de inhoud te luisteren.
Nu blijkt dat verschillende bestuurders terugkijken met meer twijfel over die aanpak.
Tijdens de parlementaire enquêtecommissie corona erkenden voormalige beleidsmakers dat het gebruik van dergelijke termen niet verstandig was. Niet omdat iedere coronacriticus automatisch gelijk had. Dat zou een even simpele conclusie zijn als het tegenovergestelde. Wel omdat een democratische samenleving niet sterker wordt door mensen met afwijkende meningen collectief weg te zetten.
De discussie over corona gaat daarom niet alleen over vaccins, mondkapjes of lockdowns. Het gaat ook over vertrouwen. Over de vraag hoe een overheid omgaat met burgers die vragen stellen op een moment dat de druk maximaal is.
Van crisiscommunicatie naar maatschappelijke verwijdering
Een overheid moet tijdens een crisis handelen. Dat is vanzelfsprekend. Een virusuitbraak vraagt om snelle besluiten, soms met beperkte informatie. Beleidsmakers moeten keuzes maken terwijl wetenschappelijke kennis zich nog ontwikkelt.
Maar juist in zulke omstandigheden is communicatie cruciaal.
Een samenleving accepteert moeilijke maatregelen eerder wanneer mensen zich serieus genomen voelen. Zodra burgers het idee krijgen dat vragen of twijfels worden behandeld als een probleem, ontstaat afstand.
De term “wappie” werd tijdens corona een verzamelnaam voor een zeer brede groep mensen. Daar zaten mensen tussen die onjuiste informatie verspreidden, maar ook mensen die legitieme vragen hadden over proportionaliteit, grondrechten of de communicatie van de overheid.
Dat onderscheid raakte soms verloren.
Zoals hoogleraar Jan-Willem van Prooijen van de Universiteit Maastricht eerder heeft aangegeven in onderzoek naar complotdenken, bestaat er geen eenvoudige scheiding tussen “rationele mensen” en “complotdenkers”. Menselijk gedrag in crisissituaties is complexer.
Bestuurders erkennen achteraf dat toon ertoe deed
Coronacritici:- Voormalig minister Ferd Grapperhaus gaf tijdens de parlementaire enquêtecommissie corona aan dat hij achteraf anders kijkt naar het gebruik van het woord “wappie”.
Ook anderen binnen het toenmalige bestuur erkenden dat het kleiner maken van groepen burgers niet helpt.
Dat is een belangrijk moment. Niet omdat daarmee automatisch alle kritiek op het coronabeleid wordt bewezen. Wel omdat bestuurders erkennen dat de manier waarop zij communiceerden invloed heeft gehad op de samenleving.
Een excuus verandert het verleden niet.
Mensen die zich buitengesloten voelden tijdens de pandemie krijgen daarmee niet ineens hun vertrouwen terug. Vertrouwen wordt langzaam opgebouwd en kan in enkele maanden zwaar beschadigd raken.
De geschiedenis kent genoeg voorbeelden waarin overheden dachten dat draagvlak vanzelf ontstaat wanneer een beleid wetenschappelijk of bestuurlijk wordt onderbouwd. Maar draagvlak werkt anders. Mensen willen niet alleen weten wat besloten wordt. Zij willen begrijpen waarom.
De coronaprik en het gevoel van druk
Een ander gevoelig onderwerp is vaccinatie.
De coronavaccins speelden een belangrijke rol in het beleid om ernstige ziekte en druk op de zorg te beperken. Dat was destijds de centrale motivatie achter het vaccinatieprogramma.
Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek van onder meer RTL Nieuws dat een deel van de gevaccineerden achteraf anders kijkt naar de eigen keuze. Sommige mensen geven aan dat zij druk hebben ervaren vanuit de overheid of samenleving.
Ook hier is nuance noodzakelijk.
Spijt achteraf betekent niet automatisch dat vaccinatiebeleid fout was. Medische kennis ontwikkelt zich. Risico-inschattingen veranderen. Beleidskeuzes worden gemaakt op basis van de informatie die op dat moment beschikbaar is.
Maar burgers mogen wel verwachten dat onzekerheden eerlijk worden besproken.
Een overheid die absolute zekerheid uitstraalt terwijl wetenschap altijd met waarschijnlijkheden werkt, loopt het risico later geloofwaardigheid te verliezen.
Het probleem met gelijk krijgen
Coronacritici:- Een opvallend onderdeel van het huidige debat is de strijd om gelijk.
Sommige voormalige coronacritici zien de recente erkenningen als bewijs dat zij vanaf het begin gelijk hadden. Sommige beleidsmakers en wetenschappers benadrukken juist dat de meeste maatregelen gebaseerd waren op de kennis van dat moment.
Beide kampen lopen het risico dezelfde fout te maken.
De coronacrisis was geen eenvoudige rekensom met één winnaar.
Er waren verkeerde inschattingen, overdreven verwachtingen en besluiten die achteraf moeilijk anders te beoordelen zijn.
Een volwassen samenleving kijkt niet alleen naar de uitkomst, maar ook naar het proces.
De les voor een volgende crisis
Coronacritici:- De belangrijkste les uit corona is misschien niet medisch, maar maatschappelijk.
Hoe voorkom je dat een samenleving uiteenvalt wanneer angst en onzekerheid toenemen?
Het antwoord ligt niet in minder debat. Het ligt in beter debat.
Kritiek moet niet automatisch worden gezien als sabotage. Tegelijkertijd moet kritiek ook niet automatisch worden gezien als waarheid.
Een democratie heeft beide nodig: ruimte voor vragen én ruimte voor feiten.
De overheid heeft tijdens corona veel gevraagd van burgers. Mensen moesten afstand houden, hun gedrag aanpassen en vertrouwen hebben in moeilijke beslissingen.
Daar hoort achteraf ook zelfreflectie bij.
Niet om bestuurders aan de schandpaal te zetten. Wel om te voorkomen dat dezelfde fouten opnieuw worden gemaakt.
Want een samenleving kan een virus bestrijden.
Maar vertrouwen verliezen is een veel moeilijker probleem om te herstellen.
Door Lieke Postma.
Bronnen
- Parlementaire enquêtecommissie Corona: Tweede Kamer parlementaire enquête corona
- Rijksoverheid tijdlijn coronamaatregelen: Rijksoverheid coronavirus tijdlijn
- Wereldgezondheidsorganisatie over COVID-19 en vaccinatiebeleid: World Health Organization COVID-19
- Universiteit Maastricht onderzoek naar complotdenken en radicalisering: Universiteit Maastricht onderzoek
- RTL Nieuws onderzoek en berichtgeving over corona: RTL Nieuws corona dossier