Het besluit van het Rode Kruis en VluchtelingenWerk om de hulpverlening op het voorterrein van het aanmeldcentrum in Ter Apel tijdelijk te staken, is geen alledaags nieuws. Juist deze organisaties staan bekend om hun betrokkenheid bij asielzoekers en blijven doorgaans ook onder moeilijke omstandigheden actief. Wanneer zij concluderen dat de situatie te onveilig is geworden voor hun medewerkers en vrijwilligers, mag dat niet worden afgedaan als een incident. Twee steekpartijen in twee dagen vormden de directe aanleiding, maar zulke besluiten ontstaan niet van de ene op de andere dag.
Een kleine groep veroorzaakt een groot probleem
Burgemeester Jaap Velema van Westerwolde schat dat 5 tot 10 procent van de asielzoekers verantwoordelijk is voor het grootste deel van de overlast. Dat is geen uitspraak van een politieke tegenstander van het asielbeleid, maar van de bestuurder die dagelijks met de gevolgen wordt geconfronteerd.
Op papier lijkt 5 tot 10 procent een beperkte groep. In de praktijk blijkt die kleine minderheid al jarenlang een disproportioneel beslag te leggen op politie, beveiliging, hulpverleners en de leefbaarheid rondom Ter Apel. De vraag is dan ook waarom dit probleem zich jaar na jaar blijft herhalen.
Weinig kans op verblijf, maar ook geen vertrek
Opvallend is dat het volgens verschillende betrokkenen vaak gaat om asielzoekers die weinig kans maken op een verblijfsvergunning. Toch betekent een kansarme aanvraag niet automatisch dat iemand snel vertrekt.
Asielprocedures kunnen lang duren en wanneer een aanvraag is afgewezen, blijkt terugkeer regelmatig ingewikkeld. Sommige landen van herkomst werken niet of nauwelijks mee aan de terugname van hun eigen onderdanen. Daardoor kunnen uitgeprocedeerde asielzoekers langdurig in Nederland blijven, terwijl er geen uitzicht meer bestaat op een verblijfsvergunning.
Dat leidt tot een situatie waarin juist de groep zonder perspectief soms langdurig rond het aanmeldcentrum blijft hangen. Dat is voor niemand een wenselijke uitkomst: niet voor de bewoners van Ter Apel, niet voor hulpverleners en evenmin voor de grote meerderheid van asielzoekers die zich wel aan de regels houdt.
Wanneer hulporganisaties afhaken
Dat het Rode Kruis en VluchtelingenWerk hun werkzaamheden tijdelijk hebben stilgelegd, is misschien wel het meest zorgwekkende signaal van allemaal. Organisaties die juist zijn opgericht om mensen in kwetsbare situaties te ondersteunen, concluderen dat zij hun werk niet langer veilig kunnen uitvoeren.
Dat zegt iets over de ernst van de situatie. Als zelfs hulpverleners zich terugtrekken vanwege geweldsincidenten, is de grens van wat als normaal kan worden beschouwd duidelijk overschreden.
Bestuurlijke uitleg verandert weinig aan de werkelijkheid
Burgemeester Velema verklaarde eerder dat incidenten waarbij mannen hun broek laten zakken tegenover omstanders niet zozeer een seksuele handeling zijn, maar vooral een uiting van minachting.
Die uitleg kan vanuit gedragsdeskundig perspectief verdedigbaar zijn, maar voor inwoners die met dergelijk gedrag worden geconfronteerd verandert dat weinig. Zij ervaren vooral overlast en voelen zich minder veilig. Bestuurlijke duiding neemt die gevoelens niet weg.
Het systeem loopt vast
Het patroon is inmiddels pijnlijk herkenbaar. Er vindt een ernstig incident plaats, er volgen Kamervragen, tijdelijke maatregelen en extra beveiliging, waarna de aandacht langzaam weer verdwijnt. Ondertussen blijven de structurele problemen bestaan.
Zolang procedures langdurig zijn, terugkeer vaak vastloopt en een kleine groep overlastgevers jarenlang in het systeem blijft circuleren, zal Ter Apel het toneel blijven van nieuwe incidenten.
“Kansarm” zou geen administratieve aanduiding moeten zijn die jarenlang voortduurt. Het zou aanleiding moeten zijn voor snelle duidelijkheid, zowel voor de betrokken asielzoeker als voor de samenleving. Want een systeem dat jarenlang geen beslissing weet af te dwingen, creëert uiteindelijk alleen maar verliezers.