Renze Klamer en RTL 4 vormen het zoveelste hoofdstuk in de eindeloze soap over de Nederlandse talkshow. De kijkcijfers vallen tegen, de toekomst van het programma wordt besproken en ergens op een redactie denkt iemand vermoedelijk alweer na over een andere presentator. Want aan de inhoud kan het natuurlijk niet liggen. Het Nederlandse publiek begrijpt kennelijk gewoon niet hoeveel intellectuele rijkdom er iedere avond over die glimmende tafel wordt uitgestort.
Volgens recente berichtgeving trekt RENZE gemiddeld ongeveer 430.000 kijkers. Voorganger RTL Tonight kwam uit op ongeveer 413.000. Een verschil waarvoor je nauwelijks een nieuwe televisieavond hoeft te organiseren. Toch zal de oplossing ongetwijfeld worden gezocht in een nieuw gezicht, een ander decor of een presentator die nog nadrukkelijker bezorgd kan kijken wanneer een rechtse gast iets ongewensts zegt.
Renze Klamer en RTL 4: de zelfgenoegzaamheid van de Nederlandse talkshow
Een besloten sociëteit met een televisiecamera
De Nederlandse talkshow is in mijn ogen verworden tot een besloten sociëteit waarin dezelfde mensen elkaar vertellen hoe verstandig ze zijn. De presentator stelt de vragen, de vaste gasten leveren de gewenste verontwaardiging en de kijker krijgt opnieuw uitgelegd waarom bepaalde opvattingen eigenlijk niet meer van deze tijd zijn. Wie het daar niet mee eens is, mag best aanschuiven. Liefst aan het uiteinde van de tafel, waar de rest van het gezelschap hem gemakkelijk kan onderbreken.
Vooral wanneer migratie, klimaat of nationale identiteit ter sprake komen, lijkt de redactionele nieuwsgierigheid soms opvallend snel uitgeput. Een rechtse gast moet zijn uitgangspunten verdedigen voordat hij überhaupt aan zijn argumenten toekomt. Een progressieve gast kan daarentegen rustig zijn zorgen over de samenleving uiteenzetten, doorgaans onder instemmend geknik van mensen die ongeveer dezelfde zorgen hebben.
Het is een merkwaardige opvatting van journalistieke veelzijdigheid. Je nodigt iemand uit die anders denkt en behandelt zijn aanwezigheid vervolgens als een probleem dat tijdens de uitzending moet worden opgelost. Dat soort televisie heeft weinig met een open debat te maken. Het is eerder een openbare bijeenkomst van mensen die elkaar moreel volkomen vertrouwen en de rest van Nederland met enig wantrouwen bekijken. De kijker wordt geacht daarvoor dankbaar te zijn.
Diezelfde kritiek op de redactionele houding klinkt ook in ons stuk over de NPO-documentaire over Femke Halsema. Ze klinkt bovendien in onze artikelen over Angela de Jong en over de manier waarop Rob Jetten over PVV-kiezers spreekt.
De grachtengordel heeft Nederland alweer verkeerd begrepen
Het werkelijk irritante is de vanzelfsprekendheid waarmee bepaalde televisiemakers menen namens de samenleving te kunnen spreken. Aan tafel wordt uitgebreid gediscussieerd over de zorgen van gewone Nederlanders, maar zodra die Nederlanders conclusies trekken die de aanwezigen niet bevallen, begint het opvoedkundige gedeelte van de uitzending.
Een burger die zich zorgen maakt over migratie, wil misschien weten waarom politieke beloften niet worden nagekomen. Een gezin dat moeite heeft de energierekening te betalen, heeft weinig behoefte aan een moreel college over de noodzakelijke klimaattransitie. En iemand die zich onveilig voelt in zijn eigen buurt, zit vermoedelijk niet te wachten op een deskundige die eerst zijn woordkeuze wil bespreken.
Toch is dat precies de afstandelijkheid die ik in veel talkshows herken. De problemen van burgers worden onderwerp van discussie, terwijl hun opvattingen regelmatig worden behandeld als iets wat gecorrigeerd moet worden. Het volk mag de gevolgen van beleid ondervinden. De televisietafel behoudt zich het recht voor om uit te leggen waarom het volk daar vooral genuanceerder over moet denken.
Vervolgens verschijnen dezelfde bekende gezichten in een volgende uitzending om met ernstige blikken over polarisatie te spreken. Dat is ongeveer alsof een caféhouder zijn klanten voortdurend beledigt en daarna een onderzoeksbureau inschakelt om de teruglopende omzet te verklaren. Misschien ligt de oorzaak niet bij de klanten. Misschien zijn ze het gewoon zat.
Beau, Humberto en Renze: andere verpakking, dezelfde uitgekauwde inhoud
Renze Klamer is niet persoonlijk verantwoordelijk voor de hele Nederlandse talkshowcultuur. Hij is wel een van de gezichten ervan. Net als Beau van Erven Dorens en Humberto Tan, die bij RTL al jarenlang deel uitmaken van de voortdurende zoektocht naar een succesvolle lateavondformule.
Humberto kan glimlachen alsof hij iedere gast persoonlijk heeft uitgenodigd voor een gezellige zondagmiddag. Beau beheerst de kunst om zelfs een alledaagse opmerking van historische ernst te voorzien. Renze kijkt regelmatig alsof hij zojuist heeft ontdekt dat de democratie zonder zijn volgende vraag onmiddellijk instort. Het zijn herkenbare presentatiestijlen, maar daarmee wordt een voorspelbaar gesprek nog niet interessant.
Bij RTL lijkt men al jaren te denken dat een andere presentator automatisch een ander programma oplevert. Het is dezelfde uitgekauwde boterham die telkens op een nieuw bord wordt geserveerd. De kijker moet vooral niet merken dat de smaak nauwelijks verandert.
Voormalig RTL-programmadirecteur Peter van der Vorst was jarenlang medeverantwoordelijk voor de programmering. Zijn opvolgers mogen nu opnieuw nadenken over de toekomst van de late avond. Het zou werkelijk vernieuwend zijn wanneer daarbij niet uitsluitend de namen van presentatoren worden besproken, maar ook de redactionele gewoonte om telkens uit dezelfde vertrouwde televisievijver te vissen.
Misschien moet Humberto weer terugkomen. Of Beau. Desnoods halen ze de Pfaffs opnieuw uit het archief. Gordon met gordelroos, deel twee, The Revenge of Gordelroos, klinkt inmiddels als een aantrekkelijk alternatief. Daarbij weet de kijker tenminste dat hij naar amusement kijkt en niet naar een verkapte cursus maatschappelijk fatsoen.
DPG Media en de wonderlijke betekenis van pluriformiteit
Sinds juli 2025 is RTL Nederland onderdeel van DPG Media. Het Belgische concern bezit daarnaast onder meer de Volkskrant, Trouw, het AD en NU.nl. Een indrukwekkende verzameling media, zeker wanneer je bedenkt hoeveel invloed daarmee binnen één onderneming samenkomt.
De Autoriteit Consument & Markt verbond voorwaarden aan de overname. Niet omdat een groot mediaconcern automatisch verkeerd handelt, maar omdat de concentratie van mediabezit serieuze vragen oproept over onafhankelijkheid en verscheidenheid.
Dat laatste begrip verdient bijzondere aandacht. Pluriformiteit klinkt prachtig in een beleidsdocument, maar de kijker heeft er weinig aan wanneer hij bij verschillende programma’s steeds dezelfde maatschappelijke reflexen herkent. Een redactie kan formeel onafhankelijk zijn en toch een opvallend eenvormige kijk op de wereld ontwikkelen.
Daarvoor zijn geen geheime instructies vanuit Brussel nodig. Een verzameling redacteuren die ongeveer hetzelfde denken, kan geheel zelfstandig een programma maken waarin afwijkende opvattingen vooral dienen om te worden bestreden. De ironie is dat juist zulke media bijzonder graag waarschuwen voor eenzijdige informatievoorziening. Blijkbaar is een tunnelvisie vooral gevaarlijk wanneer iemand anders erin zit.
Over de invloed van nieuwsselectie schreven we eerder bij de berichtgeving over de Walibi-rellen en bij de framing rond het Malieveld.
De afstandsbediening heeft geen boodschap aan morele superioriteit
Wat de Nederlandse talkshowwereld maar moeilijk lijkt te begrijpen, is dat kijkers niet verplicht zijn belangstelling te hebben voor de overtuigingen van televisiemakers. Wie ’s avonds thuiskomt na een werkdag, wil misschien een interessant gesprek zien. Geen bijeenkomst waarin de gebruikelijke gezichten elkaar complimenteren met hun maatschappelijke betrokkenheid.
Het publiek heeft bovendien een uitstekend middel om zijn onvrede kenbaar te maken. De afstandsbediening. Daar komt geen redactiestatuut, presentator of opiniemaker tussen. Een druk op de knop volstaat om een compleet gezelschap beroepsverontwaardigden uit de woonkamer te verwijderen.
De tegenvallende cijfers van RENZE bewijzen niet dat iedere afhaker zich ergert aan een progressieve toon. Daarvoor ontbreken de gegevens. Ze laten wel zien dat de formule onvoldoende aantrekkingskracht heeft om van een overtuigend succes te spreken. Dat zou aanleiding moeten zijn om de inhoud serieus tegen het licht te houden, in plaats van opnieuw uitsluitend over gezichten en uitzendtijden te praten.
De Nederlandse talkshow heeft zichzelf jarenlang een bijzondere maatschappelijke betekenis toegedicht. Zij zou het gesprek voeren dat Nederland nodig heeft. Alleen lijkt een deel van Nederland steeds minder behoefte te hebben aan dat gesprek, zeker wanneer de uitkomst al vaststaat voordat de eerste gast zijn mond heeft geopend.
RTL kan natuurlijk opnieuw een bekende presentator van stal halen. De studio verbouwen, de tafel vervangen of een nieuw programma lanceren met een naam die suggereert dat ditmaal werkelijk alles anders wordt. Maar zolang de redactionele mentaliteit hetzelfde blijft, verandert vooral de verpakking.
Een oude film zou misschien interessanter zijn. Een vergeten voetbalwedstrijd eveneens. Zelfs wanneer de uitslag al vaststaat, is het tenminste niet de bedoeling dat één ploeg tijdens de wedstrijd voortdurend uitlegt waarom de andere eigenlijk niet mee had mogen doen.
En anders begint RTL gewoon wat vroeger met reclame. Dan weet de kijker tenminste dat iemand hem iets probeert te verkopen, zonder daarbij ook nog aanspraak te maken op het morele gelijk.
Door Martijn van der Zwaan
Volg ons op Twitter · Bluesky · Luister naar opiniestukken via Florida Radio Rotterdam.
