Fleur Agema voor de coronacommissie: stoere woorden vragen om een eerlijk antwoord

Stoere woorden, stille daden: waar bleef Agema’s openheid als minister?

Fleur Agema voor de coronacommissie:-  Ze kwam stevig uit de hoek. De Tweede Kamer zou tijdens corona een kennisachterstand hebben gehad. Cruciale informatie werd volgens haar soms pas laat verstrekt. Daardoor moesten Kamerleden onder enorme tijdsdruk besluiten nemen.

Dat is een serieus verwijt.

Toch blijft één vraag hangen die minstens zo interessant is: waar bleef de Fleur Agema die zelf jarenlang om openheid vroeg, toen zij minister van VWS werd?

Van felle criticus naar verantwoordelijke minister

Als PVV-Kamerlid stelde Agema kritische vragen over de openbaarheid van coronadocumenten. Haar Kamervragen gingen onder meer over de omvang van de coronawobs, achterstanden en dwangsommen die VWS betaalde.

Dat was terecht.

Openbaarheid is geen gunst van de overheid. Het is een essentieel onderdeel van parlementaire controle.

Juist daarom is haar huidige optreden interessant. In mijn eerdere stuk over de corona-enquête en verklaringen onder ede kwam al naar voren hoe belangrijk documenten zijn wanneer hoofdrolspelers jaren later verschillende versies van dezelfde besluitvorming geven.

Agema was destijds één van de Kamerleden die vanuit de oppositie controle probeerde uit te oefenen.

Later kreeg ze zelf bestuurlijke verantwoordelijkheid.

Daar verandert de politieke meetlat niet. Alleen de positie van degene die wordt gecontroleerd verandert.

Agema wist precies waar de problemen lagen

Fleur Agema voor de coronacommissie:- De cijfers waren destijds bepaald niet geruststellend.

VWS had tot februari 2023 428 coronagerelateerde Wob- en Woo-verzoeken ontvangen. Daarvan waren er 138 afgehandeld. Daarmee stonden nog honderden verzoeken open.

Agema wilde weten waarom de afhandeling zo langzaam verliep.

Ook vroeg ze naar de kosten van de vertraging en de dwangsommen die VWS moest betalen.

Die vragen waren volkomen logisch.

Het ministerie had inmiddels een omvangrijke organisatie opgetuigd om de documenten te beoordelen. Toch bleef de achterstand bestaan.

Dat is belangrijk voor de huidige discussie.

Agema hoefde het probleem als minister namelijk niet eerst te ontdekken. Ze kende het dossier al voordat ze de verantwoordelijkheid kreeg.

Toen werd Fleur Agema zelf minister

Op 2 juli 2024 werd Agema beëdigd als minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Daarnaast werd ze vicepremier.

Daarmee veranderde haar politieke rol fundamenteel.

De Kamerlid die ministers kritisch ondervroeg, werd zelf onderdeel van het kabinet.

De vraag werd daardoor ook anders.

Niet langer: Waarom doet de minister niets?

Maar: Wat doe jij nu zelf?

Dat is geen goedkope politieke truc. Het is precies hoe politieke verantwoordelijkheid hoort te werken.

Wie jarenlang kritiek levert op bestuurlijke traagheid, krijgt vroeg of laat de kans om te laten zien hoe het volgens hem of haar beter moet.

De officiële VWS-database laat zien hoe groot het dossier bleef

Fleur Agema voor de coronacommissie:- Wie denkt dat de coronadocumenten inmiddels wel verwerkt zijn, kan zelf naar de officiële VWS-database kijken.

Daar staan nog steeds enorme hoeveelheden documenten.

Een Woo-besluit over scenario’s en maatregelen uit september 2020 omvatte maar liefst 8.625 documenten.

Daarvan werden 3.769 documenten openbaar gemaakt.

4.366 documenten werden niet openbaar gemaakt en negen documenten stonden nog niet online.

Dat is geen klein archief. Het is een politieke geschiedenis die jaren na de crisis nog steeds wordt uitgepakt.

Wie wil begrijpen hoe belangrijk die documenten zijn, moet ook kijken naar de bredere corona-enquête en de verklaringen onder ede.

Daar blijkt namelijk hoe verschillend betrokken bestuurders terugkijken op dezelfde gebeurtenissen.

De Kamer kreeg volgens Agema zelf te weinig informatie

Tijdens haar verhoor voor de enquêtecommissie trok Agema opnieuw van leer.

Volgens haar werd de Tweede Kamer tijdens de eerste coronaperiode onvoldoende geïnformeerd. Ingrijpende stukken zouden soms pas laat op de avond voor een technische briefing of debat zijn verstrekt.

Agema zei dat Kamerleden daardoor nauwelijks ruimte hadden om besluiten nog wezenlijk bij te sturen.

Dat is een zwaar verwijt.

Want wanneer een kabinet een ingrijpende maatregel voorbereidt, hoort het parlement niet pas achteraf te ontdekken welke informatie beschikbaar was.

Parlementaire controle is geen decorstuk. De Kamer hoort daadwerkelijk invloed te kunnen uitoefenen.

Mijn eerdere analyse over het verhoor van Hugo de Jonge en de gaten in de coronaverantwoording laat precies zien waarom die informatievoorziening zo belangrijk is.

Maar dan komt de ongemakkelijke vraag

Agema zegt nu dat de Kamer onvoldoende informatie kreeg.

Prima.

Dan wil ik ook weten hoe zij zelf als minister met openbaarheid is omgegaan.

Dat is geen aanval op haar. Het is een normale vraag aan iemand die inmiddels zelf aan de andere kant van de tafel heeft gezeten.

Agema kende de Woo-problematiek. De achterstanden waren geen verrassing voor Agema. Als Kamerlid had ze er zelf vragen over gesteld. Ze wist dus dat Kamerleden en anderen op documenten wachtten en dat transparantie binnen het coronadossier politiek gevoelig lag.

Vervolgens werd zij minister van VWS.

Dan mag je haar vragen wat zij met die kennis heeft gedaan.

Geen complot, wel een politieke verantwoordelijkheid

Ik ga niet beweren dat Agema persoonlijk Woo-verzoeken heeft tegengehouden. Daarvoor bestaat geen bewijs.

Ook is er geen bewijs dat zij opdracht kreeg om informatie achter te houden. Dat soort conclusies horen niet thuis in een feitelijk onderbouwd opiniestuk.

De aantoonbare kwestie is veel eenvoudiger.

Agema kende het probleem als Kamerlid. Daarna kreeg ze verantwoordelijkheid voor het ministerie. Tijdens en na haar ministerschap bleven omvangrijke Woo-dossiers worden afgehandeld.

Daarmee is het volkomen redelijk om haar bestuurlijke keuzes te bevragen. Waarom bleef die grote versnelling uit?

Dat is voor mij de kern.

Niet ieder document hoeft persoonlijk door de minister te worden behandeld. Dat zou onzin zijn. Een ministerie heeft ambtenaren, juristen en gespecialiseerde teams.

Maar juist daarom kun je de bestuurlijke vraag stellen.

Hoe werd de voortgang bewaakt? Welke prioriteit kreeg het wegwerken van oude dossiers? Welke knelpunten kwamen op het bureau van de minister? En vooral: welke zichtbare versnelling werd onder haar verantwoordelijkheid bereikt?

Daar hoeft niemand een complot voor te verzinnen. De antwoorden kunnen gewoon uit documenten, interne rapportages en Kamerstukken komen.

De database laat vooral zien dat het werk nog lang niet klaar was

Fleur Agema voor de coronacommissie:- Het officiële VWS-archief maakt duidelijk hoe omvangrijk de operatie bleef.

Het Woo-besluit over scenario’s en maatregelen bevat duizenden documenten. Een later besluit over de Corona Opt-in omvatte bijvoorbeeld 415 documenten, waarvan 218 openbaar werden gemaakt. Dat besluit werd op 18 november 2024 genomen.

Dat gebeurde dus tijdens Agema’s ministerschap.

Op zichzelf zegt zo’n besluit niets over persoonlijk handelen van Agema. Daar moet je eerlijk in zijn.

Maar het laat wel zien dat de openbaarmaking van coronadocumenten tijdens haar periode als minister gewoon doorging.

En precies daar ontstaat de vraag: was dat volgens haar eigen eerdere maatstaf snel genoeg?

Stoere kritiek moet ook werken wanneer je zelf verantwoordelijkheid draagt

Het is gemakkelijk om vanuit de Kamer te zeggen dat een ministerie sneller moet handelen.

De echte test volgt wanneer je zelf verantwoordelijk wordt voor dat ministerie.

Dat geldt niet alleen voor Agema. Iedere minister krijgt dezelfde meetlat.

Agema wilde weten waar de documenten bleven, waarom de achterstanden opliepen en hoeveel geld VWS ondertussen aan dwangsommen kwijt was. Als Kamerlid legde ze daarmee een ongemakkelijke bestuurlijke werkelijkheid bloot: transparantie bleek een stuk ingewikkelder zodra de overheid haar eigen functioneren moest verklaren.

Dat is geen dubbele standaard. Het is juist één standaard.

De coronacommissie moet ook naar de documenten kijken

De parlementaire enquête draait niet alleen om verklaringen. Documenten vormen het geheugen van de overheid.

Dat geheugen is juist tijdens een crisis van onschatbare waarde.

De verhoren laten inmiddels zien dat herinneringen niet altijd overeenkomen. In mijn eerdere artikel over tegenstrijdige verklaringen tijdens de corona-enquête schreef ik daar al over.

Dat maakt de Woo-dossiers belangrijker.

Een bestuurder kan zich iets anders herinneren dan een ambtenaar. Een minister kan een overleg anders beoordelen dan een andere deelnemer. Een document kan vervolgens laten zien wat er daadwerkelijk is vastgelegd.

Daarom is openbaarheid geen administratieve hobby. Het is democratisch bewijsmateriaal.

Waar bleef Agema’s openheid als minister?

Daarmee kom ik terug bij de titel.

Agema was als Kamerlid kritisch over de openbaarheid. Agema wilde weten waar de documenten bleven, waarom de achterstanden opliepen en hoeveel geld VWS ondertussen aan dwangsommen kwijt was. Als Kamerlid legde ze daarmee precies de vinger op de bestuurlijke zere plek.

Dat was haar goed recht.

Maar vervolgens werd zij minister. Toen lag de verantwoordelijkheid ineens dichter bij haarzelf.

Daarom vind ik het volkomen terecht om nu dezelfde kritische vragen aan haar te stellen.

Niet omdat zij automatisch schuldig is. Niet omdat ieder niet-openbaar document verdacht zou zijn. En zeker niet omdat er een bewijs zou bestaan voor een geheime opdracht van hogerhand. Daarvoor ontbreekt simpelweg bewijs.

De politieke paling is hier niet Agema, maar het systeem

Wat mij uiteindelijk het meest stoort, is niet eens Fleur Agema persoonlijk. Het probleem is groter.

Politici zijn in de oppositie vaak buitengewoon kritisch over transparantie. Zodra dezelfde politici bestuurlijke verantwoordelijkheid krijgen, blijkt het dossier ineens ingewikkelder.

Procedures worden aangehaald. Juridische beperkingen komen naar voren. Ambtelijke processen blijken complex.

Alles kan waar zijn.

Toch blijft de vraag overeind: wie is uiteindelijk verantwoordelijk voor de politieke prioriteit die aan zo’n dossier wordt gegeven?

Daarvoor bestaat een minister.

Stoere woorden, stille daden

Fleur Agema voor de coronacommissie:- Agema heeft tijdens haar verhoor een belangrijk punt gemaakt over de informatiepositie van de Tweede Kamer. Dat verdient serieus onderzoek.

Een parlement dat pas uren voor een debat cruciale informatie ontvangt, kan zijn controlerende taak moeilijk optimaal uitvoeren.

Maar dezelfde redenering geldt voor Agema zelf.

Haar ministeriële periode moet niet worden overgeslagen omdat ze nu opnieuw kritisch naar anderen kijkt.

Juist niet.

De vraag is simpel: heeft zij als minister waargemaakt wat zij als Kamerlid van anderen verlangde?

Daarvoor hebben we geen complottheorie nodig. We hebben Kamerstukken. Woo-besluiten. Interne documenten. Een tijdlijn. En uiteindelijk politieke verantwoording.

De officiële VWS-database ligt open. De corona-enquête is nog bezig. De verklaringen liggen inmiddels op tafel.

Nu mogen de documenten het werk doen.

Want stoere woorden zijn gemakkelijk. Stille bestuurlijke daden zijn uiteindelijk de echte maatstaf.