Het coronavirus en Wuhan: hoe een markverhaal de wereld rondging

Het officiële verhaal over het ontstaan van het zogenoemde coronavirus is inmiddels bekend. Een markt in Wuhan. Vleermuizen. Exotisch voedsel. Natte markten. Een lokaal probleem dat wereldwijd ontspoorde. Het verhaal werd zo vaak herhaald dat het vanzelf waarheid leek te worden. Totdat je het naast de feiten legt en merkt hoe dun die basis eigenlijk is.

Niet omdat er geen virus was. Niet omdat er geen slachtoffers vielen. Maar omdat het oorsprongsverhaal opvallend snel werd vastgezet, terwijl fundamentele vragen onbeantwoord bleven.

Wuhan en de beruchte markt die het virus zou hebben veroorzaakt

Een kennis van mij is momenteel op reis door China en bezocht Wuhan. Ze ging kijken bij de markt die wereldwijd werd aangewezen als het startpunt van COVID-19. Die markt bestaat nog, maar is verplaatst naar een andere locatie. Wat vooral opviel, was de reactie van de lokale bevolking. Er werd gelachen bij de vraag of het virus daar zou zijn ontstaan.

Volgens lokale verkopers en bewoners zijn er nooit vleermuizen verkocht op deze markt. In de regio Wuhan worden vleermuizen ook niet gegeten, zo werd gezegd. De markt bestaat al tientallen jaren zonder noemenswaardige gezondheidsincidenten. Dat staat haaks op het beeld dat wereldwijd werd neergezet.

Dit betekent niet automatisch dat de markt geen rol speelde. Maar het roept wel de vraag op waarom deze locatie zo snel en zo definitief als schuldige werd aangewezen.

Het snelle vastzetten van één narratief

Al in de eerste maanden van 2020 werd het marktscenario dominant. Media namen het over. Overheden herhaalden het. Sociale platforms markeerden afwijkende vragen als misleidend. Terwijl wetenschappelijk gezien juist in die fase onzekerheid normaal is.

Zelfs de Wereldgezondheidsorganisatie gaf later toe dat het bewijs voor het marktscenario beperkt was en dat andere hypotheses niet konden worden uitgesloten, zie het overzicht van WHO over de oorsprong van SARS-CoV-2.

Het probleem is niet dat er een hypothese was. Het probleem is dat die hypothese werd gepresenteerd als feit.

Wuhan: cijfers die zelden worden benoemd

Wuhan telde in 2020 ongeveer 12,6 miljoen inwoners. Officiële cijfers melden circa 3000 COVID-gerelateerde doden in die periode. Dat is ongeveer 0,03 procent van de bevolking. Dat cijfer wordt zelden in context genoemd, maar het is wel relevant wanneer Wuhan wordt neergezet als apocalyptisch epicentrum.

Ter vergelijking. In veel westerse steden lagen de percentages uiteindelijk hoger, ondanks vergaande maatregelen. Dat roept vragen op over registratiemethoden, definitie van COVID-doden en politieke framing. Niet alleen in China, maar wereldwijd.

Cijfers over Wuhan en sterfte zijn onder meer terug te vinden via Chinese National Health Commission en samenvattingen door Reuters.

Groei van de bevolking en het verdwijnen van nuance

Sinds 2020 is de bevolking van Wuhan met ongeveer één miljoen inwoners gegroeid. Dat past slecht bij het beeld van een stad die structureel werd verwoest door een unieke gezondheidsramp. Dat betekent niet dat er geen leed was. Het betekent wel dat het verhaal complexer is dan de simpele marktfabel.

De wereld wilde een duidelijke oorzaak. Een plek en schuldige. En die werd gevonden in een markt die perfect paste in bestaande westerse clichés over China.

Wetenschappelijke twijfel die pas later mocht bestaan

Pas jaren later werd het weer toegestaan om openlijk te spreken over alternatieve oorsprongsscenario’s, waaronder een mogelijk laboratoriumincident. Niet als vaststaand feit, maar als serieuze hypothese. Onder meer besproken in The Lancet en Nature, zie de analyses van Nature over COVID-19 origins.

Dat die discussie aanvankelijk taboe was, is misschien wel het grootste probleem. Wetenschap hoort vragen te stellen, geen narratieven te beschermen.

Media, angst en de afwezigheid van zelfkritiek

De rol van media mag hier niet worden onderschat. Angst verkoopt. Eenvoudige verhalen ook. Een exotische markt met vleermuizen was visueel sterk, moreel comfortabel en politiek handig. Het plaatste het probleem ver weg en maakte het beheersbaar.

Achteraf is nauwelijks geëvalueerd hoe snel aannames werden omgezet in zekerheden. Of hoe afwijkende vragen werden weggefilterd onder het mom van desinformatie.

Dat is geen complot. Dat is mediamechaniek.

Wat is de wereld eigenlijk verteld

De vraag is niet of COVID bestond. De vraag is of het verhaal over het ontstaan ervan te snel is dichtgetimmerd. Of politieke, diplomatieke en institutionele belangen zwaarder wogen dan open onderzoek. En of het publiek daarmee een vereenvoudigde versie van de werkelijkheid kreeg voorgeschoteld.

Wie dat benoemt, ontkent geen virus. Die stelt vragen over macht, informatie en framing.

Conclusie

Het verhaal van het coronavirus dat zou zijn ontstaan op een markt in Wuhan is nooit overtuigend bewezen, maar wel wereldwijd geaccepteerd. Niet omdat het waterdicht was, maar omdat het handig was. Voor overhedenmedia. Voor internationale verhoudingen.

Dat de lokale bevolking in Wuhan het verhaal niet herkent, zou op zijn minst tot nieuwsgierigheid moeten leiden. In plaats daarvan leidde het tot stilte.

Wat zegt dat over hoe wij met waarheid omgaan in tijden van crisis.