Zijn er nog echte journalisten? Neen. Dat klinkt als een overdreven stelling, iets voor boze reacties onder artikelen, maar hoe langer je kijkt naar de manier waarop nieuws wordt gebracht, hoe moeilijker het wordt om het nog als karikatuur weg te zetten.
Wat ooit begon als een beroep waarin nieuwsgierigheid centraal stond, is langzaam verschoven naar een systeem waarin overtuigingen steeds vaker leidend zijn. Niet openlijk, natuurlijk. Het blijft verpakt in termen als “kritisch”, “duidend” en “context bieden”. Maar onder die nette laag zit iets anders. Iets dat steeds zichtbaarder wordt voor iedereen die niet automatisch meegaat in het dominante verhaal.
En dat wringt.
Onafhankelijke journalistiek Nederland. Minder vertrouwen in media: hoe onafhankelijke journalistiek veranderde in voorspelbare framing
Van vragen stellen naar sturen van gesprekken
Journalistiek zou in essentie simpel moeten zijn. Iemand stelt vragen, de ander geeft antwoorden, en de kijker of lezer vormt een eigen oordeel. Maar in de praktijk zie je steeds vaker iets anders ontstaan. Interviews veranderen in mini-debatten waarin de journalist zelf een rol speelt.
Niet als neutrale gespreksleider, maar als deelnemer.
Dat zie je terug bij grote platforms zoals RTL en de NPO. Niet omdat daar per definitie slechte journalisten werken, maar omdat de cultuur er één is geworden waarin bepaalde aannames nauwelijks nog ter discussie staan.
Het gevolg is voorspelbaarheid.
Je weet vooraf al hoe een gesprek gaat verlopen. Welke vragen er gesteld worden. Welke toon er wordt aangeslagen. En vooral: wie er kritisch benaderd wordt en wie opvallend mild.
De casus Floor Bremer: journalist of deelnemer?
Onafhankelijke journalistiek Nederland:- Als je één voorbeeld moet aanwijzen waarin die verschuiving zichtbaar wordt, kom je al snel uit bij Floor Bremer. Niet omdat zij uniek is, maar omdat ze zo duidelijk laat zien hoe de rol van journalist veranderd is.
In interviews met politici zoals Richard de Mos zie je een patroon terugkeren. Dezelfde zinnen. Dezelfde interrupties. Het herhalen van één punt tot het gesprek feitelijk vastloopt.
“Maar dat is de wet.”
Op zichzelf een feitelijke constatering. In de praktijk een eindstation. Want zodra die zin meerdere keren wordt ingezet als argument, verschuift het gesprek van verkennen naar afdwingen. Dan gaat het niet meer om begrijpen waarom iemand een standpunt inneemt, maar om corrigeren dat hij het inneemt.
En dat is een fundamenteel verschil.
Want wetten zijn geen natuurwetten. Ze zijn het resultaat van politiek, veranderen, worden geïnterpreteerd en worden betwist. Dat is de kern van democratie. Wanneer een journalist dat proces reduceert tot één herhaalde zin, wordt het debat niet verdiept maar versimpeld.
Tot iets wat vooral veilig voelt.
Selectieve scherpte: wie krijgt de echte vragen?
Wat het nog problematischer maakt, is dat die stijl niet gelijk verdeeld is. Niet elke politicus krijgt dezelfde behandeling. Niet elk onderwerp wordt met dezelfde felheid benaderd.
Daar zit de echte irritatie.
Want het gaat niet om het feit dát er kritisch wordt gevraagd. Dat moet. Het gaat om de vraag waarom die kritiek zo vaak in dezelfde richting wijst. Waarom bepaalde partijen structureel onder een vergrootglas liggen, terwijl anderen relatief soepel door interviews bewegen.
Neem partijen zoals de PVV of Forum voor Democratie. De manier waarop zij worden bevraagd, verschilt zichtbaar. Dat is geen complot, maar ook geen toeval. Het is het resultaat van een mediacultuur waarin bepaalde ideeën als vanzelfsprekender worden gezien dan andere.
En zodra dat gebeurt, verdwijnt neutraliteit.
De rol van framing en herhaling
Onafhankelijke journalistiek Nederland:- Moderne journalistiek draait niet alleen om wat er gezegd wordt, maar vooral om hoe vaak en op welke manier. Framing is geen geheim meer, het is een instrument. Door woorden te herhalen, door accenten te leggen, door bepaalde invalshoeken consequent te kiezen, ontstaat een beeld dat sterker is dan de losse feiten.
En dat beeld blijft hangen.
Niet omdat het per se onjuist is, maar omdat het consistent wordt herhaald. Dag na dag. Programma na programma. Tot het voelt als de enige logische interpretatie.
Daar zit de echte invloed.
Niet in één interview. Niet in één journalist. Maar in het geheel. In de optelsom van kleine keuzes die samen een duidelijke richting vormen.
Waarom vertrouwen verdwijnt
Het dalende vertrouwen in media wordt vaak verklaard door sociale media, nepnieuws of polarisatie. Dat speelt allemaal een rol. Maar het is te makkelijk om daar alles op af te schuiven.
Een belangrijker probleem is herkenning.
Mensen herkennen patronen. Ze zien wanneer vragen eerlijk zijn en wanneer ze gestuurd worden. Ze merken wanneer een gesprek open is en wanneer de uitkomst eigenlijk al vaststaat.
En zodra dat vertrouwen verdwijnt, gaan mensen zoeken naar alternatieven.
Niet omdat die alternatieven per definitie beter zijn, maar omdat ze anders voelen. Minder voorspelbaar. Minder gefilterd.
De journalist als morele scheidsrechter
Een opvallende ontwikkeling is dat journalisten steeds vaker de rol aannemen van morele scheidsrechter. Niet alleen verslag doen, maar ook impliciet bepalen wat acceptabel is en wat niet.
Dat gebeurt zelden expliciet. Het zit in toon, in timing, in de manier waarop vragen worden gesteld. In wie er wordt onderbroken en wie niet. In hoe lang iemand mag uitpraten voordat de volgende vraag wordt ingezet.
Het zijn subtiele signalen, maar ze hebben effect.
Want uiteindelijk bepalen ze hoe een kijker een gesprek ervaart.
De ironie van de ‘luis in de pels’
Onafhankelijke journalistiek Nederland:- De term “luis in de pels” wordt graag gebruikt om journalistiek te beschrijven. Kritisch, scherp, lastig. Maar het idee werkt alleen als die luis overal zit. Niet alleen op plekken waar het comfortabel is.
En precies daar wringt het.
Wanneer kritiek voorspelbaar wordt, verliest het zijn kracht. Wanneer vragen alleen scherp zijn richting bepaalde standpunten, worden ze minder geloofwaardig. Dan ontstaat het gevoel dat journalistiek niet langer controleert, maar selecteert.
En dat is een probleem dat niet met één debat of één interview wordt opgelost.
Conclusie: een crisis zonder erkenning
Onafhankelijke journalistiek Nederland bestaat niet meer is misschien te zwart-wit geformuleerd, maar het raakt wel een kern. Het gevoel dat er iets verschoven is. Dat journalistiek minder open is geworden, minder nieuwsgierig, minder bereid om zichzelf te bevragen.
Zolang dat niet wordt erkend, verandert er niets.
Dan blijven we kijken naar dezelfde gesprekken, dezelfde patronen, dezelfde irritaties. Met journalisten die denken dat ze vragen stellen, terwijl ze in werkelijkheid steeds vaker richting geven.
En een publiek dat dat allang doorheeft.
Wie zich wil irriteren. Zie filmpje.
Lees ook: Wegenbelasting niet voor wegen.
